متأسفانه از آنجا که در سال‌های اخیر شاهد انسداد برخی رودخانه‌های شهری و مسیرهای عبور سیل در برخی نقاط شهری بوده‌ایم، این امر ممکن است در مواقع خاص و بارش های شدید و سیل آسا، بحران آفرین باشد.

دکتر طالبی  نارین‌خبر » سیل در حقیقت افزایش ارتفاع آب رودخانه و مسیل و بیرون زدن آب از آن و اشغال بخشی از دشت‌های حاشیه رودخانه می‌باشد که می‌تواند با غرقاب نمودن منطقه باعث وارد آمدن خسارات بر ساختمان و تاسیسات عمومی شده و تلفات انسانی و دامی به همراه داشته باشد.

در هنگام بارش باران و برف، مقداری از آب جذب خاک و گیاهان می شود، درصدی تبخیر می شود و باقیمانده جاری شده و رواناب نامیده می‌شود.

سیلاب زمانی روی می دهد که خاک و گیاهان نتوانند بارش را جذب نموده و در نتیجه کانال طبیعی رودخانه کشش گذردهی رواناب ایجاد شده را نداشته باشد. بطور متوسط تقریبا ۳۰ درصد بارش به رواناب تبدیل می شود که این میزان با ذوب برف افزایش می‌یابد.

بدون شک سیل به عنوان یک مخاطره اقلیمی شناخته شده است، ولی در عمل سیل هم از نظر تلفات جانی و هم از نظر خسارات مالی مهیب ترین بلای طبیعی در جهان محسوب می شود از سال ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۷ حدود ۳۹۰۰۰۰ نفر در اثر بلایای طبیعی در جهان کشته شدند که ۵۸ درصد مربوط به سیلاب، ۲۶ درصد در اثر زلزله ۱۶ درصد در اثر طوفان و بلایای دیگر بوده است. خسارات کل در این ۱۰ سال حدود ۷۰۰ میلیارد دلار بوده که به ترتیب ۳۳، ۲۹، ۲۸ درصد مربوط به سیلاب، طوفان و زلزله بوده است. در این رابطه نکته نگران کننده، روند افزایشی تلفات و خسارات سیلاب در جهان در دهه های اخیر بوده است.

رودخانه

طبق آمار سازمان ملل متحد در میان بلایای طبیعی، سیل و طوفان بیشترین تلفات و خسارات ر ا به جوامع بشری وارد آورده‌اند، بگونه ای که تنها در یک دهه میزان خسارات ناشی از سیل و طوفان بالغ بر ۲۱ میلیارد دلار بوده است. این امر در کشور ما نیز صادق است و در اغلب سالهای گذشته حدود ۷۰ درصد اعتبارات سالانه طرح کاهش اثرات بلایای طبیعی و ستاد مدیریت بحران صرف جبران خساران ناشی از سیل شده است.

گرچه در بسیاری از نقاط ایران از جمله در استان یزد میزان بارندگی کم می‌باشد ولی در بیشتر مناطق درصد بالایی و در مواردی کل بارندگی سالانه در یک شبانه روز رخ می‌دهد و همین عامل به همراه شیب‎های تند کوهستانی البرز و زاگرس که شهرهای مهمی از کشور در دامنه آنها توسعه و گسترش یافته‌اند موجب گردیده تا رخداد سیل به یکی از نگرانی‎های مهم تبدیل شود. سیل در ایران به دلیل ویژگی‎های زمین‎شناسی معمولا همراه با گل و لای زیادی است.  طبق گزارش های طرح ملی آمادگی و کنترل سوانح طبیعی کشور در ۲۵ سال گذشته با ۹۶۷ سیل روبرو بوده که از میان ۱۱۷ سیل بسیار مهم و یا خسارات و تلفات فراوان همراه بوده است. طی این سال ها به طور متوسط با ۳۹ سیل در سال، ۹۱۶ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان به کشور خسارت وارد شده است که متوسط خسارت سالانه ۳۶ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان بوده است. در گزارش دیگری از ستاد حوادث غیر مترقبه کشور آمده است که فقط در سال ۱۳۷۰ در کشور ۶۱ مورد سیل رخ داده است.

عوامل متعددی در بروز سیل دخالت دارند که در زیر به مواردی از آن اشاره می شود.

۱– تجاوز به حریم و بستر مسیل ها و رودخانه‌ها
۲- بارندگی های خارج از فصل بارندگی (مانند بارندگی تابستانی)
۳- نبود یا کمبود پوشش گیاهی: از بین بردن پوشش گیاهی منطقه در اثر عدم تعادل بین داشت و برداشت مراتع و تخریب جنگل ها که باعث کم شدن فرصت کا فی برای نفوذ آب به اعماق خاک می شود و در نتیجه باعث از هم پاشیدن خاک به ویژه در مناطق پر شیب شده و موجب شسته شدن سریع خاک های منطقه و ایجاد رواناب های شدید و گل آلود و در نهایت سیل می شو ند.
۴- بالا آمدن سطح آب های زیر زمینی ناشی از نفوذ مقادیر زیادی آب به آبخوانها به ویژه آبخوانهای نسبتا کم عمق و یا با قابلیت کم.
۵- جنس خاک: هر چقدر کود حیوانی، مواد گیاهی و هو موس بیشتر باشد آب بیشتری در آن نفوذ می کند و هر چقدر رس بیشتر، آب کمتر نفوذ می کند، بنابر این در اراضی با خاک رسی و چسپنده و فقیر از لحاظ کود، پوشش گیاهی و هوموس به خصوص در مناطق شیبدار سیل ایجاد می گردد. دانه‌های باران بر اثر ضربه به خاک باعث به هم فشرده شدن و چسپندگی لایه سطح رویی خاک شده و از قدرت جذب خاک و نفوذ آب در عمق می کاهد و به همین علت آب بارندگی در خاک نفوذ نکرده و جاری می شود و در همین حال شدت ضربات باران باعث حرکت دانه‎های خاک شده و این دانه‎ها را همراه خود به حرکت در می‎آورد و معلق شدن این ذرات خاک باعث زیاد شدن حجم آب جاری شده می‎گردد.
۶- ذوب سریع برف هاو یخ ها: برفها در کو هها در فصل بهار به تدریج ذوب شده و گاهی با بارندگی های شدید این فصل توأم شده و طغیان رودخانه ها را سبب شده و سیل را به وجود می آورد.
۷- تبدیل مراتع به اراضی کشاورزی، شخم زدن اراضی کشاورزی در جهت شیب که باعث عدم نفوذ آب به داخل خاک شده و سیل جاری می شود.

در نواحی شهری عامل اصلی رخداد سیل عدم وجود و یا ضعف سیستم زه کشی در شهر می‌باشد. در شهرها به دلیل پوشیده شدن زمین توسط سازه‌ها و آسفالت خیابان‌ها، نفوذپذیری سطح زمین بسیار کم می‌باشد و آب باران توسط سیستم جمع آوری و اتنقال آبهای سطحی از شهر خارج می‌گردد. در صورت فراتر رفتن حجم آب فرود آمده بر شهر نسبت به ظرفیت سامانه فاضلاب و کانال‌های زهکشی آن سیلاب شهری ایجاد می‌شود. البته گاهی خطوط انتقال فاضلاب می‌تواند نقش انتقال سیلاب از قسمتی به قسمت دیگر شهر را داشته باشد. بطوریکه در یک قسمت وارد شبکه فاضلاب شهری شده و سپس از قسمت دیگری به دلیل عدم وجود ظرفیت کافی انتقال و یا گرفتگی سر ریز نماید. این نوع سیل می‌تواند روند عادی زندگی در مناطق شهری را مختل نماید.

متأسفانه از آنجا که در سالهای اخیر شاهد انسداد برخی رودخانه های شهری و مسیرهای عبور سیل در برخی نقاط شهرها بوده ایم، این امر ممکن است در مواقع خاص و بارش های شدید و سیل آسا، بحران آفرین باشد.

لذا مسئولان شهری می بایست به جای بر هم زدن این آبراهه های بزرگ، به روش هایی متناسب با وضعیت موجود برای استفاده از این مسیرها و زیباسازی شهری متوسل شوند.

  • نویسنده : دکتر محمد صادق طالبی